Rozwój dziecka w wieku przedszkolnym

Dziecko do prawidłowego rozwoju potrzebuje poczucia bezpieczeństwa, miłości i czułości, zaspokojenia potrzeby przynależności oraz wiary we własne możliwości. Wszystkie te potrzeby zapewnia dziecku czuła opieka rodzicielska, oraz wiedza rodziców na temat prawidłowości rozwojowych dziecka.

 Rozwój społeczny

 Zabawa jest podstawową aktywnością dziecka.

Zabawy stanowią okazje do nawiązywania i rozwoju kontaktów społecznych z rówieśnikami

W okresie między 2 a 6 r.ż. dzieci uczą się nawiązywać kontakty społeczne z osobami spoza domu, zwłaszcza z rówieśnikami. Początkowo małe dzieci z powodu braku wcześniejszych doświadczeń w zabawie z rówieśnikami obserwują ich lub przyłączają się do nich bawiąc się równolegle – tzn. samodzielnie obok nich, lecz nie z nimi.

Około 4 r. ż. dzieci zwykle chcą, aby osoby z otoczenia również się z nimi bawiły, próbują je wciągnąć do wspólnej zabawy.

 W trakcie rozwoju można zauważyć, że przychodzi moment kiedy dziecko przejawia zachowania aspołeczne (negatywizm, agresja, kłótnie, dokuczanie i znęcanie się, zachowanie wyniosłe, egocentryzm- wymienione zachowania pojawiają się u dzieci w młodszym wieku przedszkolnym). Zachowania te pełnią jednak ogromna rolę w procesie uspołeczniania. Są protestem dziecka na zachowania narzucone przez grupę (negatywizm). Także dzięki nim dzieci mogą zaobserwować jakie są reakcje innych ludzi na ich negatywne zachowania i dowiadują się, że jeżeli chcą być akceptowanymi członkami grupy społecznej, muszą zmienić swoje postępowanie.

Obok zachowań aspołecznych pojawiają się w tym samym czasie zachowania prospołeczne (empatię, udzielanie pomocy, dzielenie się i współdziałanie). Cechy te w mniejszym stopniu przejawiają dzieci 3-letnie (i młodsze). Zachowań prospołecznych uczą się przez przebywanie w grupie i obserwację dorosłych, którzy powinni własnym przykładem pokazywać dzieciom na czym one polegają. Między 3 a 4. r.ż. widoczna jest jednak skłonność do prospołecznych reakcji na zmartwienia dzieci, z którymi malec wszedł w koleżeńskie relacje.

 Inne cechy rozwoju społecznego dziecka w młodszym wieku przedszkolnym (dzieci 3-4-letnie):

  • Dziecko podaje swoje imię i nazwisko
  • Zapamiętuje imiona (i w przypadku dzieci nieco starszych również nazwiska) kolegów z grupy
  • Zna imiona rodziców
  • Określa członków rodziny (wujek, ciocia, brat, siostra, itp.)
  • Jest samodzielne w czynnościach samoobsługowych (lub wymaga jedynie nieznacznej pomocy osoby dorosłej)
  • Określa stany emocjonalne na obrazkach
  • Próbuje określić własne emocje i ich przyczyny
  • Uczestniczy w podejmowaniu prostych decyzji (np. ubiór, wybór zabawki czy zabawy)
  • Pełni różne funkcje społeczne (w zabawie)
  • Zna zasady panujące w grupie i stara się ich przestrzegać
  • Mówi o swoich potrzebach
  • Stosuje formy grzecznościowe

Rozwój językowy

 W wieku 2-3 lat, dziecko zaczyna budować pierwsze zdania.

Dziecko zwykle wypowiada już głoski:

  • p, b, m oraz zmiękczone: pi, bi, mi;
  • f, w, fi, wi;
  • ś, ź, ć, dzi, n, ki, gi;
  • k, g;
  • t, d, n, w;
  • l, li.

 Pod koniec trzeciego roku życia, mogą pojawić się głoski: s, z, c, a nawet sz, ż, cz, dż. Wymawiane głoski nie zawsze są pełnowartościowe, często są zastępowane łatwiejszymi, wskutek małej sprawności narządów artykulacyjnych. Dziecko wie jak dana głoska powinna brzmieć, ale nie umie jej wypowiedzieć. Wraz z trzecim rokiem życia rozpoczyna się wiek przedszkolny, w którym mowa jako umiejętność zdobyta w poprzednim okresie bogaci się i doskonali pod względem treściowym i formalnym.

 Rozwój mowy u dzieci trzyletnich

Poprzez odruch ssania, połykania i żucia język przygotowuje się do wymowy głosek.

 Dziecko, w trzecim roku życia posiada dużą umiejętność odtwarzania wszystkich elementów słowa.

 Powinno wymawiać wszystkie samogłoski a, o, e, u, i, y, ą, ę chociaż w mowie mogą występować jeszcze odstępstwa, np.: w postaci zmiany samogłosek a = o, e = a, i = y.

U trzylatków mogą już pojawiać się głoski s, z, c, dz, a czasem także sz, ż, cz, dż .

Dziecko umie już wypowiadać wiele głosek poprawnie, w izolacji pod dyktando, ale w mowie spontanicznej często zamienia je jeszcze na łatwiejsze pod względem artykulacyjnym.

 Charakterystyczną cechą mowy trzylatka jest zmiękczanie głosek s, z, c, dz, sz, ż, cz, dż, które sa często wymawiane jak ś, ź, ć, dź; „r” może być wymawiane jak (j lub k); zamiast„f” pojawia się„ch” i odwrotnie.

 Zaledwie 2,9 % dzieci trzyletnich mówi poprawnie pod względem dźwiękowym. Dziecko trzyletnie dysponuje około 1000-1500 słów i stosuje w swych wypowiedziach wszystkie części mowy.

 Tworzy zdania pojedyncze, a pod koniec trzeciego roku życia pojawiają się zdania złożone,  w których dziecko „jednym tchem” chce wypowiedzieć wiele treści, nie zawsze łącząc je logicznie np.:„Byłam w sklepie i mama też była, i Adaś, i pani sprzedawała buty, i przyszedł pan i kupił i pojechałam z mamą autobusem” .

Rozwój mowy u dzieci czteroletnich

W wieku 3-4 lat, kształtuje się zdolność wymawiania takich głosek jak k, g, ch nie powinno już wymawiać głosek s, z, c, dz jako ś, ź, ć, dź.  Pod koniec czwartego roku życia, pojawia się głoska„r”, choć jej pojawienie może się opóźnić.

Opanowanie„r” jest dla dziecka wielkim sukcesem. Czasem zdarza się, że dziecko nadużywa „r” w wymawianiu takich słów jak np.:„rarka” zamiast„lalka”,„mreko” zamiast„mleko”.

Mowa dziecka czteroletniego ma charakter sytuacyjny, wyraża przeżycia związane z konkretna sytuacją i osobami w niej uczestniczącymi.

Dominuje tu słowo oparte na zmysłowym poznawaniu rzeczywistości i powiązane z działaniem dziecka. Jego mowa ma wtedy charakter emocjonalny, składa się z pojedynczych słów lub krótkich zdań wyrażających prośbę, zaciekawienie, rozczarowanie. Treść takich wypowiedzi staje się w pełni zrozumiała dopiero przy uwzględnieniu konkretnej sytuacji oraz pozawerbalnych sposobów porozumienia, czyli mimiki, pantomimiki, intonacji słów dziecka.  Nasila się tendencja tworzenia przez dzieci własnych słów na określenie różnych rzeczy i zjawisk. Czterolatek wzbogaca swój słownik o nazwy przedmiotów i zjawisk dostrzeganych w szerszym otoczeniu, a także przyswaja sobie wyrazy o bardziej abstrakcyjnym znaczeniu. Zasób słownika dzieci zależy od sposobu wyrażania się otoczenia. Przyswajają one sobie również wyrazy, których  w pełni nie rozumieją i błędnie się nimi posługują.

Czterolatek zaczyna tworzyć zdania złożone, które pozwalają mu na pewne próby porządkowania przezywanych treści np.:„Ja nie śpię w przedszkolu, a drugie dzieci śpią, siedzę na dywaniku, czekam na mamusię, a oni leżą z drugiej strony na leżakach” .

Wraz ze wzbogaceniem słownictwa, dziecko doskonali opanowanie struktury gramatycznej języka, choć jeszcze często popełnia błędy.

 Inne cechy rozwoju językowego dziecka w młodszym wieku przedszkolnym (dzieci 3-4-letnie):

  • poznaje dźwięki przyrody
  • słucha rozmówcy
  • powtarza proste rymowanki (również rytmicznie)
  • słucha bajek i wierszyków
  • sylabizuje w zabawie
  • nabywa sprawności przygotowujące do nauki pisania i czytania:
    • obserwuje osoby piszące
    • posługuje się sprawnie grubymi kredkami
    • poznaje określenia położenia przedmiotu w przestrzeni
    • składa pocięte na kolka części obrazki
    • odnajduje przedmioty takie same
    • odnajduje różnice

Rozwój poznawczy

 Procesy poznawcze to przede wszystkim spostrzeganie, uwaga i pamięć a także wyobraźnia, myślenie i mowa.

Cechy rozwoju poznawczego dziecka w młodszym wieku przedszkolnym (dzieci 3-4-letnie):

  • uczestniczy w zajęciach sprzyjających wydłużaniu umiejętności koncentracji uwagi
  • rozpoznaje przedmioty za pomocą zmysłów
  • uczestniczy w twórczych zabawach tematycznych
  • ustala kolejność wykonywania czynności i kolejność zdarzeń
  • wskazuje ilustracje odpowiadające fragmentom czytanego przez n-la tekstu
  • ustala przydatność określonych przedmiotów
  • reaguje na humor sytuacyjny (zaczyna „znać się na żartach”) oraz zawarty w utworach literackich
  • określa części ciała własne i innych osób
  • określa stosunki w przestrzeni (nad pod, itp.) oraz określa kierunek przemieszczania się (do przodu, do tyłu, itp.)
  • zauważa rytmy (wzory- takie jak powtarzalność ułożenia przedmiotów)
  • zaczyna klasyfikować przedmioty według danej cechy
  • używa określeń wysoki, niski, długi, krótki
  • układa proste kompozycje z figur geometrycznych

Rozwój fizyczny

Rozwój dziecka w wieku przedszkolnym jest bardzo intensywny, chociaż w porównaniu

z wiekiem niemowlęcym i wiekiem poniemowlęcym jest nieco powolniejszy i bardziej harmonijny. Najbardziej intensywny wzrost następuje między drugim, a trzecim, oraz piątym i szóstym rokiem życia.

Rozwój fizyczny dzieci trzyletnich

Dziecko trafiające do przedszkola na ogół nabyło już podstawową sprawność lokomocyjną tzn. chodzi, biega, skacze obunóż, pokonuje schody krokiem dostawnym. Na ogół jest mało samodzielne w zakresie samoobsługi. W czynności rozbierania się, ubierania, mycia trzylatki wymagają pomocy. Aby stymulować rozwój umiejętności dziecka w tym zakresie należy stale pamiętać, że pomoc nie oznacza wyręczania (!!!)

Ruchy dziecka trzyletniego są jeszcze mało precyzyjne. Często występują ruchy niecelowe i dodatkowe, zwłaszcza gdy dziecko uczy się wykonywać nową czynność.

Negatywny wpływ na motywację do ćwiczeń będzie miało częste poprawianie wykonywanej przez

dziecko czynności. Może to powodować zniechęcenie i rezygnację z ćwiczenia umiejętności. Ważne jest, aby cieszyć się nawet najmniejszymi sukcesami dziecka i chwalić je, to motywuje  i zachęca do podejmowania dalszych prób coraz dokładniejszego wykonywania czynności.

Rozwój fizyczny dzieci czteroletnich

Czwarty rok życia to czas znaczących zmian fizycznych w organizmie dziecka.  W zakresie ruchu doskonaleniu ulega koordynacja, poprawia się równowaga. Wydłużają się kroki dziecko coraz sprawniej biega i skacze.  W zakresie małej motoryki następuje doskonalenie precyzyjnych ruchów dłoni i umiejętności korzystania z narzędzi.

Jest to okres, w którym ustala się przewaga korzystania przez dziecko z jednej ręki. Ten proces jest kontynuowany w piątym i szóstym roku życia, po czym ustala się dominacja ręczności utrzymująca się na ogół przez całe życie. Ustalenie ręczności powoduje u dziecka wzmocnienie poczucia stabilności i bezpieczeństwa. Dzięki specjalizacji ruchów ręka dominująca staje się coraz bardziej sprawna i precyzyjna.

Prowadzone od lat badania nad ręcznością dają podstawę do stwierdzenia, że brak jest powodu do uznania lepszej jakości działania u osób praworęcznych niż u leworęcznych. Wiadomo natomiast, że wywieranie na dziecko nacisku w celu ukształtowania dominującej praworęczności, mimo wyraźnych sygnałów o naturalnym kształtowaniu się u niego leworęczności, może prowadzić do niepotrzebnych napięć emocjonalnych. Zachęcanie i umożliwienie ruchu przyczynia się do rozwoju dziecka, a nadmierna opiekuńczość może hamować adekwatny rozwój potrzeb ruchowych.

Opracowała: Anna Modrzyńska

nauczycielka wychowania przedszkolnego

w przedszkolu  Junior Academy